۱۹ اردیبهشت، روز اسناد ملی و میراث مکتوب، فرصتی است برای پاسداشت حافظه‌ی جمعی و هویت تاریخی ایران‌زمین. در این روز، توجه به اسناد و متون کهن، نه تنها وظیفه‌ای فرهنگی، بلکه ضرورتی برای حفظ تداوم تمدن در برابر فراموشی است.

بنیاد ایران‌شناسی به عنوان یک نهاد علمی و فرهنگی پیشرو، نقشی محوری در تبیین، پژوهش و ترویج میراث غنی ایران‌زمین ایفا می‌کند. این بنیاد تنها به جمع‌آوری اسناد بسنده نکرده، بلکه با ایجاد بسترهای پژوهشی، زمینه‌ساز درک عمیق‌تر از تاریخ، زبان و فرهنگ ایرانیان می‌شود. تلاش‌های این بنیاد نشان می‌دهد که حفظ اسناد، نه تنها وظیفه‌ای فنی، بلکه رسالتی فرهنگی برای تضمین تداوم تمدن ایرانی است.

استان آذربایجان غربی به عنوان یکی از کانون‌های مهم تمدن‌های باستانی، گنجینه‌ای بی‌بدیل از اسناد، خطوط و متون مکتوب را در دل خود جای داده است. این میراث، روایتگر تاریخ پرفراز و نشیب، تعاملات فرهنگی و غنای ادبی این دیار است.

در این راستا با سعید عضدالدینی ملکی، رییس بنیاد ایران‌شناسی آذربایجان غربی گفتگویی انجام دادیم که باهم می‌خوانیم.

*به عنوان آغاز گفتگو، لطفا بنیاد ایران‌شناسی و اهداف کلیدی آن را معرفی بفرمایید.

بنیاد ایران‌شناسی مؤسسه‌ای است علمی-پژوهشی، آموزشی، فرهنگی، دارای شخصیت حقوقی وابسته به نهاد ریاست جمهوری می‌باشد که در سال 1376 با پیشنهاد معاون اول وقت رئیس جمهور مرحوم دکتر حسن حبیبی (رحمت الله علیه) و با مجوز شورای گسترش آموزش عالی تاسیس شد.

در حال حاضر دکتر علی‌اکبر صالحی با حکم دکتر پزشکیان رئیس‌جمهور کشورمان به عنوان رئیس بنیاد ایران‌شناسی منصوب شدند و استان آذربایجان غربی جزو استان‌های پیشرو در ایجاد شعبه استانی این نهاد علمی و پژوهشی، آموزشی بعد از دو سال از تاسیس یعنی در سال 1378 بنا به درخواست استانداری وقت ایجاد شد. ریاست هیئت امنای این بنیاد در استان با استاندار آذربایجان غربی است.

بنیاد ایران‌شناسی در استان با ایجاد کتابخانه تخصصی استان در کنار کارهای پژوهشی، به برگزاری همایش‌ها، کنفرانس‌ها و نشست‌های تخخصی و کارگاه‌ها مبادرت می‌ورزد و نیز با نهادهای پژوهشی و علمی همچون دانشگاه‌های مختلف استان، میراث فرهنگی، صدا و سیما، حوزه هنری، مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر ارومیه  و ... همکاری‌های لازم را انجام می‌دهد. این بنیاد بعلت نیاز جامعه پژوهشی استان از سال 1390 با صدور فراخوان مرکز اسناد و آرشیو عکس‌های قدیمی از استان پهناور آذربایجان غربی را کلید زد. این مرکز محل رجوع بسیاری از محققین، دانشجویان، اساتید، مستندسازان و .. از استان و سایر شهرهای ایران است.

*روز اسناد ملی و میراث مکتوب چه زمانی است و دلیل انتخاب آن چیست؟

 دی ماه 1389 همزمان با سالروز تأسیس میراث مکتوب پیشنهاد روزی به نام «اسناد ملی» از سوی مرکز پژوهشی میراث مکتوب مطرح شد که پس از موافقت اولیه شورای فرهنگ عمومی با ثبت این روز در تقویم، از میراث مکتوب خواسته شد تا روزهای پیشنهادی خود را به آن شورا اعلام کند. با توجه به اینکه تاریخ‌های پیشنهادی باید بیشترین سنخیت را با این روز داشته باشند، پس از رایزنی با استادان و پژوهشگران در حوزه تصحیح متون و نسخ خطی، سه مناسبت به شورای فرهنگ عمومی اعلام شد که به ترتیب ماه‌ها به قرار زیر است:

18 ام فروردین سالروز تولد آقابزرگ تهرانی کتابشناس و صاحب «الذریعه»

14 ام شهریور سالروز تولد ابوریحان بیرونی، ریاضیدان و تاریخ ‌نگار

16 ام مهرماه سالروز تولد استاد ایرج افشار ایرانشناس و پدر کتابشناسی نوین ایران

اما در نهایت شورای فرهنگ عمومی کشور، روز 19 اردیبهشت، سالروز تولد شیخ کلینی را به عنوان «روز اسناد ملی و میراث مکتوب» در تقویم به تصویب رسید.

* منظور از اسناد ملی و میراث مکتوب چیست؟

اسناد ملی و میراث مکتوب مجموعه‌ای از اندیشه‌ها، ارزش‌ها، فرهنگ و تغییر و تحولات ملت‌ها هستند که بخش بزرگی از گذشته را بازگو می‌کنند. دامنۀ میراث مکتوب ایران از سنگ‌نوشته‌ها تا آثاری را که از سده‌های اخیر باقی مانده است، بسیار گسترده است که نمونه‌های بیشماری از شمالی‌ترین شهر تا جنوبی ترین آن در استان به یادگار مانده است. در کل هدف ما از میراث مکتوب که در آرشیوها قرار دارد و ما نیز در کتابخانه بنیاد  اسنادی از دوره قاجار و پهلوی اول و دوم را داریم نوشته‌هایی است که از زمان اختراع کاغذ و رسیدن آن به ایران از قرن دوم هجری تا سده‌های اخیر، برای ما باقی مانده است. وقتی از میراث مکتوب سخن می‌گوییم، آنچه فوراً به ذهن می‌آید، میراثی است که روی کاغذ نوشته شده و به صورت کتاب و یا اوراق کاغذی که کتاب نشده و نظیر آن، برای ما باقی مانده است.

پاسداشت این روز به ما یادآوری می‌کند که میراث مکتوب نه تنها بخش جدا نشدنی از تاریخ کشورهاست، بلکه عنصری حیاتی برای آینده‌نگری و انتقال دانش به نسل‌های آینده نیز محسوب می‌شود. در دنیای امروز، با پیشرفت تکنولوژی و سرعت تغییرات دیجیتال، حفاظت از این میراث مهم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.استفاده از روش‌هایی مانند دیجیتال‌سازی و اسکن دقیق اسناد، به‌عنوان راه‌حل‌هایی مؤثر در حفظ این آثار فرهنگی، باید مورد توجه قرار گیرد.

*اهمیت میراث مکتوب و اسناد چیست؟

در تقویم جهانی، ۱۹ ژوئن مصادف است با ۲۹ خرداد ماه که به روز جهانی آرشیو نام گرفته است که نشان از اهمیت اسناد و میراث مکتوب در دنیا دارد. این موضوع بیانگر آن است که همه کشورها به میراث مکتوب خود اهمیت می‌دهند. اکنون اکثر کشورها در تلاشند تا آرشیوهای ملی و میراث مکتوب خود را به عنوان سند هویت خود تقویت کنند. سازمان اسناد ملی ایران نیز یکی از اعضای شورای جهانی آرشیو (ICA ) است. این شورا برنامه‌ها و خط مشی‌های اعضا را در سراسر دنیا تعیین می‌کند تا امکان استفاده اعضا از تجربیات یکدیگر فراهم شود.

پس میراث مکتوب به عنوان سند هویتی هر کشوری دارای اهمیت بسزایی است چرا که اگر مردم کشوری بخواهند به تاریخ خود افتخار کنند، سند مهم آن میراث مکتوبی است که در طول سال‌ها در محدوده تمدنی خاص تألیف شده است. ایران به عنوان یکی از کشور‌های مهم تمدنی دنیا آثار مکتوب بی‌نظیری را در خود جای داده است. هزاران نسخه خطی با موضوع‌های مختلف و اسناد مهم در کتابخانه‌های کشور نگهداری می‌شود و استان آذربایجان غربی از این قائده مستثنی نیست که بسیاری از اسناد آن در مرکز اسناد شمالغرب ایران در تبریز و نیز در مرکز اسناد بنیاد ایران‌شناسی استان، مرکز اسناد و نسخ خطی کتابخانه مرکزی ارومیه، کتابخانه  خطی مدرسه نمازی خوی ، موزه اسناد و نسخ خطی میراث فرهنگی استان و چندین کتابخانه در مساجد قدیمی در استان از جمله مسجد جامع ارومیه  و ... قرار دارد.

* جایگاه استان آذربایجان غربی در امر میراث مکتوب و اسناد کجاست؟

استان آذربایجان غربی از نظر میراث مکتوب و اسناد تاریخی جایگاه بسیار ارزشمندی در تاریخ و فرهنگ ایران دارد. چرا که در طول تاریخ و در هزاره پيش از ميلاد در داخل این قلمرو دو حكومت نيرومند آن زمان يعني امپراطوری اورارتو (در شمال استان) و حکومت ماننا (در جنوب استان) بوده است.

اشياء بدست آمده از تپه‌هاي باستاني «گوي تپه»، «كردلر» و «بخش قلعه» در اطراف اروميه بيانگر قدمت چهار هزار ساله سكونت بشر از دوره پارينه سنگي و غناي فرهنگي آنان در دوره‌هاي عصر حجر و مفرغ در اين منطقه است.

آثار بجا مانده از آن دوره، بيانگر غناي فرهنگي و مدنيّت آنان است كه تاثيرات ژرفي در پيدايش و غناي فرهنگي دوره‌هاي پس از خود همچون ماد و هخامنشي داشته است.

تخت سلیمان در تکاب، یکی از مهم‌ترین مراکز آیینی دوره ساسانی و مکان نگهداری متون دینی زرتشتی بوده است، تپه باستانی حسنلو در نقده، جام زرین، ابزارهای مفرغی و ... کشف شده است که از جزو نخستین اسناد مکتوب و حکاکی شده از منطقه به شمار می‌روند، تپه باستانی قالایچی بوکان که مهمترین آثار مکشوفه آن بنایی بوده که بر روی دیوارهای درونی تالار نقاشی‌های دیواری، آجرها لعابدار منقوش در اندازه‌های مختلف و گوناگون بدست آمده است که ارزنده‌ترین مدرک تاریخی در این مجموعه کتیبه‌ای به خط آرامی کهن از زمان حکومت مانایی ها به یادگار مانده است که جزو میراث مکتوب مهم باستانی به شمار می‌آید.

در دوره‌های اسلامی نیز آذربایجان غربی با پروش عالمان برجسته در طول تاریخ به مراکزی برای نگارش و کتابت قرآن، متون عرفانی و تاریخی تبدیل شد که نسخه‌های خطی قرآن با خط نسخ و نستعلیق ایرانی، دست‌نوشته‌های فقهی و فلسفی و همچنین آثار خطی شاعران و نویسندگان محلی گواه بر این ادعاست.

* درباره مرکز اسناد و آرشیو عکس بنیاد ایران‌شناسی و تقسیم بندی اسناد موجود توضیحاتی بفرمایید:

کتابخانه تخصصی استان آذربایجان غربی بالغ بر چهار هزار کتاب تخصصی در حوزه استانی و دارای بانک‌های متعدد از جمله بانک فرهیختگان، و بانک اسناد و تصاویر است. بیش از 20 هزار تصویر و سند در حوزه‌های مختلف اعم از تعلیم و تربیت در استان، حوزه دریاچه ارومیه، اسناد لشکری ، مالی و ... وجود دارد.

از آنجائیکه اسناد و میراث مکتوب نه تنها حافظ تاریخ است، می‌تواند نقش حیاتی در انتقال دانش و فرهنگ به نسل‌های جدید و آینده ایفا کند.

در این راستا بنیاد ایران‌شناسی استان در سال 1404 بیش از 800 سند مربوط به تاریخ تعلم و تربیت کهن شهر ارومیه را به موزه شهر ارومیه و بیش از 330 سند و نسخه خطی به مرکز اسناد و نسخط خطی کتابخانه مرکزی ارومیه برای نگهداری و بازدید عموم که با همکاری اهدا کنندگان صورت گرفته بود، انجام داده است.

*آیا مرکز تخصصی اسناد در استان راه‌اندازی شده است؟

متاسفانه در حال حاضر مرکز تخصصی اسناد در استان وجود ندارد، بدون تردید برای نگهداری و حفاظت نسخ خطی و کتاب‌های کهن و فاخر در مکانی مناسب باید محل مناسبی وجود داشته باشد لذا راه‌اندازی مرکز اسنادی در آذربایجان‌غربی ضرورتی انکارناپذیر است.

سخن آخر اینکه؛

تأسیس «مرکز تخصصی اسناد» در آذربایجان غربی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تاریخی و فرهنگی است. این استان با دارا بودن گنجینه‌ای عظیم از متون کهن و اسناد خطی، نیازمند نهادی است که بتواند با رویکردی علمی و مدرن، از این میراث در برابر فراموشی و آسیب‌های طبیعی محافظت کند و پلی میان گذشته‌ی پرفراز و نشیب و آینده‌ی روشن این دیار سازد. حضور چنین نهادی، نه تنها هویت محلی را تقویت می‌کند، بلکه الگویی ارزشمند برای سایر مناطق کشور در زمینه‌ی مدیریت میراث مکتوب فراهم می‌آورد.

در نهایت، حمایت از این مرکز و تقویت فعالیت‌های بنیاد ایران‌شناسی در استان، سرمایه‌گذاری بر روی حافظه‌ی جمعی و تضمین‌کننده‌ی تداوم تمدن ایرانی در نسل‌های آینده است.

انتهای پیام/